Professional worden

De term 'professional' kom je veel tegen in vacatureteksten en ook bij werving- en selectiebureaus die op zoek zijn naar en bemiddelen voor 'echte professionals'. Maar wat zijn dat eigenlijk? En als je het niet bent, hoe word je dan een professional? Wanneer moet je dat willen?

Wat is een professional?

Er zijn talloze definities van wat een professional is. Kortweg kun je zeggen dat een professional zich vooral kenmerkt door het bezitten van een vakmanschap. Een professional heeft veel kennis en specifieke vaardigheden op een bepaald vakgebied.

Bij het woord 'professional' denken we vaak als eerste aan beroepen als dat van medisch specialist, advocaat, fotograaf, musicus, enzovoort. Deze beroepen worden ook wel de 'vrije beroepen' genoemd. In dat woord 'vrij' zit eigenlijk wat een professional tot een professional maakt: een professional is behoorlijk vrij in de uitoefening van zijn of haar beroep. Een professional bepaalt zelf hoe het werk inhoudelijk het best kan worden ingevuld.

Het bijzondere aan professionals is dat anderen hem of haar ook zo zien. Let maar eens op hoe mensen over professionals praten: "Ken je Piet?" "Ehm, ja, ik geloof het wel. Dat is toch die fotograaf?" (of advocaat, of kinderarts, of journalist, of vul maar in). Zo'n antwoord zou je nooit geven over iemand die administratief medewerker is, of teamleider van een afdeling, of marktonderzoeker. Wat overigens niet wegneemt dat je ook in deze beroepen heel professioneel kunt zijn.

Veel professionals werken als zelfstandige of in een maatschap met andere professionals, maar dat hoeft niet per se het geval te zijn. Een leraar is in zekere zin ook een professional, maar die zal niet gauw als zelfstandige werken. Omgekeerd kun je veel zelfstandigen zien als professional, juist omdat zij zich moeten specialiseren in een bepaald vakgebied om zichzelf goed te kunnen verkopen.

Professionals kenmerken zich dus door de volgende karakteristieken:

• Vakmanschap (hoogwaardige kennis of vaardigheden). Een professional is een echte specialist.
• Autonomie. Ze hebben een bepaalde vrijheid in de uitoefening van hun vak. Dat uit zich in werktijden, beslissingsbevoegdheden en vakinhoudelijke invulling. Ze hebben weinig aansturing nodig, zijn onafhankelijk,  gemotiveerd en initiatiefrijk.
• Creativiteit in de uitvoering van het werk. Een professional neemt zelfstandig en op een creatieve manier beslissingen over de beste gang van zaken. Hij is het tegenovergestelde van een lopendebandwerker.
• Een professional 'is' zijn vak en identificeert zich ermee. Iemand 'is' musicus, ook als hij van baan wisselt en ook als hij in de kroeg zit. Een professional identificeert zich allereerst met zijn beroepsgroep (en vaak minder met de organisatie waar hij werkt).
• Professionals voelen zich verantwoordelijk voor de uitvoering van hun vak en hun eigen professionele uitstraling daarin. Ze verlaten zich bij het nemen van beslissingen niet op een leidinggevende; ze zijn en voelen zich immers zelf verantwoordelijk voor hun beslissingen. Dit betekent ook dat er vaak een beroepscode verbonden is aan het vak dat de professional beoefent. Hij moet zich daaraan houden en kan ook ter verantwoording worden geroepen als hij dat niet doet, vaak door een klachten-, beroeps- of tuchtcommissie.

Al deze kenmerken maken overigens dat het heel lastig is om leiding te geven aan professionals. Dat is een vak apart (een vak dat zich overigens weer niet laat kwalificeren als een professionalsvak…).

Hoe word je een professional?

Het zal duidelijk zijn: je wordt niet zomaar een professional. Het is een kwestie van je ergens diepgaand en langdurig in bekwamen. Je moet er het juiste beroep voor kiezen, dat wil zeggen een beroep dat zich kenmerkt door een specifieke vaktechnische inhoud en bijbehorende creativiteit. Verder vereist het een bepaalde focus: je gaat echt voor het vak.

Professional zijn hoort dus bij bepaalde beroepen, maar tegelijkertijd is in de meeste beroepen de nodige 'professionaliteit' aan de dag te leggen. Ook een administratief medewerker kan heel professioneel zijn bijvoorbeeld. Het is dit soort professionaliteit waar in vacatureteksten voortdurend naar gevraagd wordt.

Professionaliteit zit hem behalve in het hebben van veel vakkennis en bijbehorende vaardigheden in:

• Verantwoordelijkheid nemen.
• Punctueel, accuraat zijn.
• Prettig kunnen samenwerken.
• Efficiënt en doelgericht zijn.
• Goed kunnen organiseren.
• Goed kunnen communiceren.
• De grenzen van je kunnen kennen en de rest overlaten aan anderen. (Niet zelf maar wat 'rommelen'.)
• Organisatiesensitiviteit bezitten.

Kortom, iemand die professioneel handelt, doet goed waar hij goed in is. Jij bent op jouw terrein de man of vrouw die men hebben moet.

Valkuilen voor professionals

Professionals zijn niet altijd de makkelijkste mensen om mee te werken. Ook ondervinden ze op de arbeidsmarkt soms last van hun eigen professionaliteit. Dat komt door een aantal valkuilen waar professionals nog al eens in stappen.

• Professionals kunnen eigenwijs zijn, wat ontstaat door het idee dat ze alles beter weten dan een ander omdat zij nu eenmaal degenen zijn met de juiste vakkennis. In hun eigenwijsheid laten ze zich niet aansturen op terreinen waar ze misschien helemaal niet zo veel verstand van hebben. Op die manier raakt het grotere geheel (bijvoorbeeld het functioneren van een organisatie als geheel) soms ondergesneeuwd.
• Sommige professionals zijn zo specialistisch dat ze zich moeilijk verstaanbaar kunnen maken naar de rest van de wereld. Dat is lastig voor de omgeving, maar zorgt ook voor een beperkt carrièreperspectief. Soms is er nog maar één geschikte baan waar iemand dan noodgedwongen zijn hele leven moet blijven zitten. De oplossing is het creëren van een T-profiel, een profiel waarbij een specialist zich bekwaamt in meer generalistische vaardigheden. Mensen met een T-profiel zijn op de arbeidsmarkt over het algemeen zeer gewild.
• Nogal wat professionals zijn erg solistisch en slecht in samenwerken. Ze verkeren in de veronderstelling dat anderen toch niet begrijpen wat ze doen. Ze vinden samenwerking te stroperig en te algemeen en laten dat het liefst maar achterwege. Zo komen ze in hun werk op een eilandje terecht. Jammer, want daarmee komen de resultaten van hun vakbekwaamheid en kennis niet tot hun recht.
• Sommige professionals hebben te weinig organisatiesensitiviteit. Ze stellen de inhoud van hun vak voorop en willen weinig te maken hebben met een markt- of klantvraag, financiële afwegingen of doelstellingen van een organisatie. Soms uit zich dat in een wij/zij-denken. Ze willen wel samenwerken en kennis delen met andere professionals, maar niet met de organisatie zelf. Ze hebben een broertje dood aan doelstellingen rondom productiviteit.
• Heel veel professionals communiceren ronduit slecht, zowel mondeling als schriftelijk. Ze willen zich niet 'verlagen' tot zoiets banaals als zorgvuldig schrijven of het werken aan een begrijpelijke voordracht. Ze hebben nu eenmaal 'belangrijker' zaken aan hun hoofd. Jammer, een gemiste kans. Wie zijn talent om helder te communiceren ontwikkelt, wordt veel serieuzer genomen!

De ware professional kenmerkt zich door juist niet in deze valkuilen te stappen. Geslaagde professionals zijn de mensen die én professional zijn én juist wel uiterst sensitief zijn in organisatiebelangen, samenwerking en communicatie. Dat zijn de mensen met werkelijk veel invloed.

Aanbevolen websites

• Cursus Leidinggeven aan professionals op Leren.nl.

Aanbevolen boeken

• Steven de Groot (2005). Presteren met professionals. Kluwer.
• Lagendijk, Ad (2008). Survival Guide for Scientists. Amsterdam University Press. Een (Engelstalig) boek voor wetenschappers die beter willen leren communiceren.
• David Maister (1997). Een echte professional. Academic Service.
• Meindert Slagter e.a. (2004). De gepassioneerde professional. Van Gorcum.
• Mathieu Weggeman (2007). Leidinggeven aan professionals? Niet doen! Scriptum.

Auteur: Ysolde Bentvelsen