Hbo-opleiding Informatica

In de hbo-opleiding Informatica leer je software en informatiesystemen ontwikkelen. Je leert hoe je begint met het interviewen van eindgebruikers en eindigt met het systematisch testen van een applicatie en het implementeren in de organisatie. Daar komen niet alleen technische kennis en vaardigheden bij kijken, maar bijvoorbeeld ook projectmanagement, sociale vaardigheden, analytisch denken en methodisch ontwerpen.

Je kunt de hbo-opleiding Informatica voltijd, deeltijd of duaal volgen bij dertien hogescholen. Je krijgt na het behalen van je diploma de titel Bachelor of Information and Communication Technology, afgekort tot Bachelor of ICT of B ICT. Daarnaast mag je de titel ingenieur (ing.) voeren. Vroeger heette de opleiding HIO, Hogere Informatica Opleiding.

De opleiding Informatica is de ideale voorbereiding op het beroep software engineer.

Wat kun je ermee worden?

Met de opleiding Informatica kun je in de ICT-branche, of in een andere branche waar intensief gebruik wordt gemaakt van computers, aan de slag in de software-ontwikkeling:

• Software engineer - Je bent all-round software-ontwikkelaar en software-technicus. Varianten op deze functietitel zijn: systeemontwikkelaar, computerprogrammeur en applicatie-ontwikkelaar.
• Software-specialist - Je specialiseert je op een bepaald gebied of in een bepaalde technologie.
• Systeemontwerper - In traditionele organisaties is dit vaak een functieniveau boven de gewone programmeur. De functie wordt in moderne organisaties ook wel ‘senior software engineer’ genoemd.
• Informatie-analist - Je vertaalt gebruikerswensen in concrete functionaliteit. Deze functie wordt ook wel functioneel ontwerper genoemd.

Na enkele jaren werkervaring kun je doorgroeien naar andere functies:

• ICT-consultant - Een in de informatica gespecialiseerde consultant. Je ondersteunt en adviseert gebruikersorganisaties, op basis van je brede ICT-kennis of bepaalde gespecialiseerde kennis.
• Technical account manager - Je bent een in de informatica gespecialiseerde account manager of een commercieel bekwame informaticus. Je bent de ambassadeur van een ICT-bedrijf bij zijn opdrachtgevers.
• ICT-projectleider - Je bent een in de informatica gespecialiseerde projectleider. Je zorgt ervoor dat een ICT-project goed verloopt en je geeft functioneel leiding aan het projectteam.
• ICT-beheerder - Je zorgt ervoor dat de systemen goed werken. Als beheerder op hbo-niveau beheer je complexe infrastructuren en geef je operationeel leiding aan beheerders op mbo-niveau.
• ICT-manager - Een in de informatica gespecialiseerde manager. Je bent eindverantwoordelijk voor een ICT-afdeling en je geeft hiërarchisch leiding aan medewerkers in de bovengenoemde functies.
• Informatiemanager - Je niet zozeer bezig met technische vragen, maar met de bedrijfskundige invalshoek: welke informatie verzamel je en welke stop je in de computer? Bij welke informatie is het management het beste gediend bij de besluitvorming?

Sommige hogescholen melden in het voorlichtingsmateriaal dat je met de opleiding Informatica ook webdesigner kunt worden, maar wij denken dat de hbo-opleidingen Grafische Vormgeving en Communication & Multimedia Design daarvoor meer in aanmerking komen.

Wat is je kans op een baan?

De ICT-markt gaat sterk op en neer met de golven van de economie, want zodra het economisch iets slechter gaat worden de vernieuwende ICT-projecten als eerste stopgezet. Maar als het weer beter gaat investeren bedrijven in innovatie, en daarbij speelt ICT vaak een rol. De ICT-arbeidsmarkt lijkt daardoor op een achtbaan. In 1998 werd je als sollicitant met je nieuwe leaseauto thuis opgehaald. Eind 2003 zaten 14.000 ICT’ers zonder werk, maar dit betrof vooral mensen zonder informaticadiploma. Anno 2008 heerst er in de ict-sector weer een schrijnend personeelstekort en vinden afgestudeerden vrij gemakkelijk een baan op niveau. De voorspellingen zijn echter dat dit de komende jaren niet zo zal blijven.

(bronnen: CWI en Keuzegids Hoger Onderwijs 2008).

Wat is het carrièreperspectief?

Carrièretip
Begin je loopbaan bij een detacheerder. Zo doe je snel gevarieerde ervaring op in wisselende projecten bij opdrachtgevers. De detacheerder heeft er alle belang bij jou naar hogere functies te ‘duwen’, want dan kan je uurtarief omhoog. Na verloop van tijd heb je een prachtig cv met heel veel cursussen en werkervaring. Je kunt dan solliciteren naar hogere functies die meer vastigheid bieden.

Het carrièreperspectief voor hbo-informatici is goed, mits je bereid bent na een aantal jaren werkervaring de pure software-ontwikkeling achter je te laten. Voor software engineers is het loopbaanbeleid bij veel bedrijven namelijk slecht geregeld. Na tien jaar komt er misschien ‘senior’ bij op je visitekaartje en sommigen mogen zich ‘software architect’ of iets dergelijks gaan noemen. Maar in de praktijk blijf je vaak hetzelfde werk doen.

Maar als je bereid bent je meer te gaan bezighouden met de gebruikers van de software, met de bedrijfsprocessen, met marketing of management dan zijn er talloze mogelijkheden. Na enkele jaren programmeren word je bijvoorbeeld informatie-analist en ga je gebruikers interviewen en functionaliteit ontwerpen. Later word je projectleider en zorg je ervoor dat het hele project van opdracht tot ingebruikname goed verloopt. En als management je goed blijkt te liggen dan kun je vervolgens als ICT-manager hoofd van een afdeling worden.

Wat zijn de belangrijkste competenties?

"Binnen de opleiding wordt veel aandacht aan management besteed: bedrijfskunde, communicatie en beheer van informatiesystemen. Bij communicatie leren we conflicthantering, samenwerken, interviewen en doorvragen. Dat doen we vooral in rollenspelen, waarin veel wordt geacteerd en gelachen."
- een student Informatica  aan de Hogeschool Leiden

• Analytisch denken: je moet bedrijfsprocessen, informatie en informatiebehoeften, technische modellen en producten kunnen analyseren. Waar bestaat het uit? Wat hangt hoe met wat samen? Wat betekent het? Wat is de kern van de zaak? Wat kan veranderen, wat moet hetzelfde blijven? Waarop heeft dat invloed? Wie zijn daarbij betrokken?
• Accuratesse: je moet een algoritme, gegevensmodel of programma buitengewoon nauwkeurig kunnen ontwikkelen. Als je één haakje of puntkomma op de verkeerde plaats zet dan gaat het helemaal mis.
• Je moet goed kunnen samenwerken in een team en kunnen communiceren met collega’s, opdrachtgevers en gebruikers. Je moet kunnen vergaderen, presenteren, interviewen, luisteren naar anderen, doorvragen, discussiëren over problemen en oplossingen, rapporteren. Daarmee kun je in projectgroepen goed oefenen omdat je dan samenwerkend studeert.
• Adviseren over aanpassingen in bedrijfsprocessen en informatiesystemen, over het sturen van een project en over de keuze voor bepaalde leveranciers of technologie is heel belangrijk. Opdrachtgevers zoeken die kennis bij jou.
• Je moet - ook na je afstuderen - willen blijven leren. Je moet namelijk voortdurend bijblijven op je vakgebied. De nieuwe programmeertalen (Java, C#), complexe frameworks (J2EE, .NET) en ontwikkel- en projectmethoden (XP, DSDM, Prince2) vliegen je om de oren. Voor veel ICT’ers is het de normaalste zaak van de wereld om in elk project iets nieuws te leren. Om succes te hebben in de ICT moet je niet wachten op een cursus van je baas, maar zelf initiatief nemen, tijdschriften en internet volgen, boeken kopen, studeren en nog eens studeren.

Hoe lang duurt het?

De voltijdopleiding duurt vier jaar. Met bepaalde mbo-diploma’s op het gebied van de computertechniek, informatica of telematica kun je bij de meeste hogescholen een verkort traject volgen en het hbo-diploma in drie jaar halen. Dit zal makkelijker gaan als je al enige werkervaring hebt in de ICT. 

Je kunt de opleiding ook in deeltijd doen, naast een gewone baan. In de ICT zijn wel werkgevers te vinden die de opleiding willen bekostigen, mits je in eigen tijd studeert. Je moet dan ook een regeling accepteren dat jij (of je nieuwe werkgever) de kosten van de opleiding terugbetaalt als je binnen een bepaalde tijd je baan opzegt.

Enkele hogescholen bieden een duale variant aan. Dat wil zeggen dat je de opleiding volgt terwijl je een baan hebt waarin je een deel van de kennis en competenties verwerft. In de ICT is dat echter niet erg gebruikelijk. Het komt er waarschijnlijk op neer dat je zelf je werkgever zult moeten overtuigen om aan deze leervorm mee te werken.

Wat doe je tijdens de opleiding?

In het eerste jaar leer je de basis-vakkennis, met een mix van werkvormen. Nu en dan een hoorcollege, verder werkcolleges en practica. Bij verschillende hogescholen volg je in dit jaar grotendeels hetzelfde programma als dat van de hbo-opleidingen Bedrijfskundige Informatica en Technische Informatica. Dit biedt je de mogelijkheid om je keuze voor een bepaalde richting nog even uit te stellen.

De kern van de opleiding is het ontwikkelen van software. Je leert om bedrijfsprocessen te analyseren, te onderzoeken aan welke eisen een informatiesysteem moet voldoen, hoe je zo’n systeem methodisch ontwerpt, deugdelijk programmeert en systematisch test.

Concrete onderwerpen in de opleiding zijn bijvoorbeeld:

• Programmeren
• Informatie-analyse, gegevensmodellering en databases: het ontdekken, ontwerpen en implementeren van structuur in gegevens.
• Computerarchitectuur: hoe zit de computer en het besturingssysteem globaal in elkaar.
• ICT-beveiliging
• Ontwerp en beheer van computernetwerken
• Ontwerpen van gebruikersinterfaces en gebruikersinteractie
• Methoden en technieken voor software-ontwikkeling
• Organisatiekunde en informatiekunde
• Communicatieve vaardigheden en adviesvaardigheden
• Projectmanagement­vaardigheden, veranderingsmanagement en kennismanagement

"We krijgen niet echt vakken, het gaat meer om de vaardigheden die je krijgt tijdens het werken aan projecten. We leren bijvoorbeeld hoe je omgaat met mensen. Je wordt bewust gemaakt van wat er fout kan gaan en leert hoe je daar goed op in kunt spelen."
- een student Informatica van de Avans Hogeschool in Breda

Bij de meeste hogescholen staat vanaf het tweede jaar van de informatica-opleiding competentiegericht leren en projectonderwijs centraal. Je werkt met een kleine groep studenten aan een ingewikkelde, levensechte opdracht. Het team onderzoekt een probleem of ontwikkelt een product dat aan bepaalde eisen moet voldoen.

In de hoofdfase van de opleiding – het tweede tot en met het vierde jaar – verdiep je je verder in de stof en krijg je complexere opdrachten. Je bepaalt voor een deel je eigen studieprogramma. Naast de verplichte vakken (de major), kun je met je keuze voor een minor je opleiding een persoonlijke invulling geven. Je kunt een minor gebruiken om je verder te verdiepen in de informatica, maar je kunt deze ook gebruiken om je kennis te verbreden. Als je bijvoorbeeld je managementvaardigheden wilt vergroten, kun je kiezen voor een minor op het gebied van bedrijfskunde. Ook kun je kiezen voor een minor die je voorbereidt op een masteropleiding aan de universiteit. In het derde jaar loop je een lange stage. Het vierde jaar staat in het teken van je afstuderen. Je rondt je studie af met een afstudeeropdracht. 

Welke toelatingseisen zijn er?

Je wordt tot de hbo-opleiding Informatica toegelaten als je in het bezit bent van een havo-, vwo- of mbo-4-diploma. Als je een havo- of vwo-diploma hebt, gelden vooropleidingseisen op basis van je profiel. In september 2007 zijn de profielen van havo en vwo gewijzigd. Heb je zo'n nieuw profiel, dan gelden voor jou andere toelatingseisen dan wanneer je in het bezit bent van een een havo- of vwo-diploma met een oud profiel. Hieronder vind je voor beide situaties de wettelijke toelatingseisen:

• Havo met een van de nieuwe profielen Natuur & Techniek, Natuur & Gezondheid, Economie & Maatschappij of Cultuur & Maatschappij met wiskunde A of B.
• Havo met een van de oude profielen Natuur & Techniek, Natuur & Gezondheid, Economie & Maatschappij of Cultuur & Maatschappij met wiskunde B1.
• Vwo met nieuw of oud profiel Natuur & Techniek, Natuur & Gezondheid, Economie & Maatschappij of Cultuur & Maatschappij.

Hogescholen kunnen afwijkende of aanvullende eisen stellen; laat je dus goed informeren door de hogeschool van jouw keuze.

Mbo

Je kunt informatica studeren met een mbo-vooropleiding op niveau 4. In de praktijk blijken mbo’ers nogal eens moeite te hebben met de overstap. Kom je van het mbo dan kunnen de onderwijsmethoden in het hbo - zelfstandig werken en projectonderwijs - het je lastig maken. Verschillende ROC’s en hogescholen proberen ieder op hun eigen manier de doorstroming te bevorderen. Je kunt daarom het beste bij de hogeschool zelf informeren naar de instroomvoorwaarden en de mogelijkheden van een verkort traject.

Hoe zwaar is het?

De tijd dat Informatica een puur technische, exacte en zeer wiskundige opleiding was ligt achter ons. Tegenwoordig is de opleiding breed en praktijkgericht. Het wordt daarom in het algemeen niet gezien als een erg zware opleiding. Het feit dat je met elk havo/vwo-profiel kunt instromen, bevestigt dat beeld.

Hoe kom je erachter of de opleiding bij je past?

• Vind je de computer een fascinerend apparaat? Zie je nieuwe mogelijkheden om dingen beter, sneller of goedkoper te doen met ICT?
• Vind je het leuk om je te verdiepen in een nieuwe technologie of methode? Zet je door tot je snapt hoe het écht zit?
• Los je graag logische puzzels op?
• Werk je graag in korte tijd intensief naar een bepaald eindresultaat?
• Kun je goed zelfstandig werken en nieuwe dingen leren?
• Kun je goed samenwerken en communiceren?

Als je veel van deze vragen met 'ja' kunt beantwoorden, dan is de opleiding Informatica waarschijnlijk iets voor jou.

Wat is het profiel van de studenten?

Hoewel hogescholen hun uiterste best doen om vooral vrouwelijke studenten aan het woord te laten en op de brochures te zetten, is het merendeel van de studenten man.

"We zitten met vijf meiden tussen de jongens, maar ik voel me er thuis, het is heel erg gezellig."
- Een studente Informatica van de Hogeschool Leiden

Sommigen zijn echte nerds. Ze doen niets liever dan tot diep in de nacht achter de computer zitten, ze hebben altijd de laatste gadgets en ze gaan helemaal op in hun eigen wereld. Ze hebben een Star Trek T-shirt, een opmerkelijke Katja-screensaver of een stropdas met de broncode van het W32-virus.

Maar een heleboel studenten zijn vooral ook sociaal ingesteld. Ze werken met elkaar, enthousiast, collegiaal; en ze leren samen nieuwe dingen. Er is geen betere leermeester dan een studievriend die er stellig van overtuigd is dat je dat Java-applet echt beter met .NET kan maken.

Welke hbo-opleidingen lijken er op?

Naast de algemene hbo-opleiding Informatica zijn de belangrijkste varianten vanaf het tweede jaar:

• Bedrijfskundige informatica (BI)
  Hierbij ligt de nadruk op het toepassen van informatica in organisaties, en op het analyseren, beschrijven en verbeteren van bedrijfsprocessen.
• Technische informatica (TI)
  Deze opleiding gaat voor over de technische kant van de software-ontwikkeling en over de toepassingen van software in hoogtechnologische apparaten en industriële installaties.

Daarnaast bieden enkele hogescholen een specifieke opleiding met een bijzondere specialisatie of invalshoek:

• Information Engineering (Hogeschool van Amsterdam, vestiging Almere)
  Een combinatie van informatica, bedrijfskunde en communicatie.
• Mens & Informatica (Stenden Hogeschool)
  Deze opleiding focust op de interactie tussen de mens en de computer. Ze lijkt op de hbo-opleiding Communication & Multimedia Design.

Het onderscheid tussen de varianten van de informaticaopleiding is in de praktijk niet scherp.

De hogescholen proberen studenten te lokken met modieuze onderwerpen als de programmeertalen Java en C#, websites ontwerpen en ‘e-business’. Sommige studenten spreekt dit wel aan. “Hoe actueler de stof, hoe beter je bent voorbereid op een baan na je afstuderen”, lazen we in een interview met een student informatica. Toch is misschien het tegendeel het geval. De ontwikkelingen in de ICT volgen elkaar zo snel op, dat de kennis die je in je studie opdoet is verouderd tegen de tijd dat je aan het werk gaat. Inzicht in de tijdloze fundamenten van de informatica is daarom minstens zo belangrijk als kennis van de actuele onderwerpen. Als je goed kunt programmeren en het vak op conceptueel niveau goed begrijpt, dan leer je straks in de praktijk in twee weken een nieuwe programmeertaal.

Andere opleidingen die lijken op Informatica:

• Elektrotechniek (met name de variant technische computerkunde)
• Informatiedienstverlening en –management
• Communicatiesystemen / Digitale communicatie

Auteur: René Pijlman